polski spr

autor

osoba realna, twórca

epika

obejmuje utwory pisane prozą, mowa nie wierszowana tekst ciągły

narrator

osoba fikcyjna która opowiada o tym, co się dzieje w utworze epickim

motto

cytat przed tekstem właściwym utworu, związany z jego tematem, podkreśla główną myśl utworu

fikcja literacka

cecha świata przedstawionego wynikająca z odwołania się twórcy do wyobraźni

świat realistyczny

prawdopodobny, odzwierciedla i naśladuje rzeczywistość, przedstawia ją zgodnie z zasadami zwykłego rozsądku i doświadczenia

świat fantastyczny

nieprawdopodobny, rzeczywistość cudowna z elementami nadnaturalnymi, stworzone obrazy nie mają odpowiedników w czasie rzeczywistym

groteska

rzeczywistość udziwniona łączy, realizm z fantastyką

funkcja informatywne

informacje dziennikarskie

funkcja impresywna

przemówienia, kazania, recenzje, nadawca próbuje wpłynąć na odbiorcę, np. proszę o. ciszę, 1. bezpośrednie zwroty do adresata, 2. wyrazy typu trzeba, musi, należy 3. zaimki typu my, nas, nasz+czasowniki w 1 os. l. mnogiej

funkcja ekspresywna

liryka bezpośr, pamiętnik, reportaż, nadawcawyraża emocje ocenia to o czym mówi np wspaniały obraz! 1 nagromadzenie wyrazów nachechowanych emocjonalnie-GAŁGAN 2. słown. wartościujące-PSOTNY człowiek 3. zaimki ujawniające nadawcę-jamniemój+cz. w 1 os lpoj

ironia

ironia tragiczna, działania podejmowane przez bohatera w dobrej wierze prowadzą go do nieuchronnej zguby. polega na przekazywaniu ukrytej treści, jest rodzajem pośredniej krytyki

patos

Wywoływanie silnych podniosłych uczuć np. współczucia, smutku czy żałości poprzez dzieło sztuki. Wzniosłe przedstawienie tematów o wielkim znaczeniu

liryka

utwory posiadające wersy, teksty wyodrębnione graficznie

podmiot liryczny

osoba mówiąca w wierszu/utworze lirycznym

liryka podmiotu zbiorowego

podmiot występuje jako "my", w 1 os. l. mn, grupa społeczna, pokolenie połączone wspólnymi przekonaniami, przeżyciami. Często występuje w utworach o charakterze modlitewnym (np. w Bogurodzicy)

adresat utworu

postać do której zwraca się podmiot liryczny, liryka zwroty do adresta

dramat

obejmuje utwory przeznaczone do wystawiania na scenie

tekst poboczny, didaskalia

zawiera wskazówki autora dot. wyglądu postaci lub miejsca akcji

onomatopeja

wyrazy dźwięko-naśladowcze, np. szum, miau

epitet

określenie rzeczownika, np. zielone drzewo, dobre deszcze

zdrobnienie

pomniejszenie znaczenia wyrazu podstawowego, np. koteczek, babeczka

neologizm

nowo utworzony wyraz, np. hejtować, daleczeć

zgrubienie

wyolbrzymienie znaczenia wyrazu podstawowego, np. kocisko, babsztyl

archaizm

wyraz przestarzały, np. Bogurodzica

metafora

takie zestawienie wyrazów, w którym nabierają one nowego znaczenia, np. powódź kwiatów, las rąk

personifikacja

odmiana metafory, uosobienie, przedstawienie abstrakcyjnego pojęcia w postaci osoby ludzkiej, np. "Kiedy wół był ministrem", śmierć lub sprawiedliwość w postaci kobiety

animizacja

odmiana metafory, ożywienie, nadanie cech istoty żywej, np. nadzieja umarła, drzewo oddycha, główka kapusty

hiperbola

przedstawienie jakiegoś przedmiotu itp. w sposób przesadny, np. umierać z tęsknoty

alegoria

element świata przedstawionego, który posiada ukryty ale jednoznaczny sens, np. kościotrup-śmierć, sowa-mądrość

symbol

motyw lub zespół motywów będący znakiem treści ukrytych i wieloznacznych, np. kwiat-życie, dziecko-miłość

oksymoron

zestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu, np. głośna cisza, zimne ognie

paradoks

twierdzenie pozornie nielogiczne, np. mniej znaczy więcej

inwersja (przestawnia)

zmiana szyku zdania orzeczenie na końcu zdania np. język mistrza Yody: Zaiste cudowny umysł dziecka jest

elipsa (opuszczenie)

Pominięcie jakiegoś składnika wypowiedzi, najczęściej orzeczenia, np.: Hej, chłopcy, (weźcie) bagnet na broń!"

przerzutnia

przeniesienie części wypowiedzi z jednego do drugiego wersu, np. Widzisz, to przyszła. Jesień.

apostrofa (zwrot)

bezpośredni zwrot do adresata, np. Młodości! Litwo!

refren

nawrót części wersu, całego wersu lub strofy w tych samych, stałych miejscach utworu stroficznego

mitologizm-Chimeryczny charakter

kapryśny, nieprzewidywalny, zmienny

ikarowe loty

nieprzemyślane, przedsięwzięcie, które kończy sie katastrofą

biblizm-Głos wołającego na puszczy

lekceważone ostrzeżenia

Kainowe znamię

piętno zbrodniarza. Biblia opowiada o Kain i Abla, synow Adama Ewy. Bóg przyjął ofiarę Abla odrzucił Kaina, dlatego Kain z zazdrości zabił brata. Za karę został skazany na tułaczkę, lecz Bóg dał mu znamię, które miało chronić go przed zemstą innych ludzi.

syn marnotrawny

skruszony grzesznik, który ponownie uwierzył w boga. W biblii przypowieść o synu marnotrawnym, opuścił dom rodzinny i roztrwonił majątek. Gdy popadł w biedę wrócił do ojca i poprosił o przebaczenie Ojciec przyjął go z radością urządził ucztę na jego cześć

Marność nad marnościami

nietrwałość doczesnych spraw w obliczu wieczności.

Zakazany owoc

coś niedozwolonego, co jednak bardzo pociąga

Sodoma i Gomora

miejsce rozpusty, grzechu i chaosu.

Salomonowy wyrok

mądre i sprawiedliwe rozwiązanie trudnej sytuacji.

Rzucać kamieniem

osądzać, potępiać kogoś

wdowi grosz

datek, który ma niewielką wartość materialną, ale ogromną wartość duchową, wręczony z poświęceniem.

kontekst (funkcja informatywna)

określona sytuacja, w której odbywa się komunikacja, wycinek rzeczywistości do której odnosi się przekaz, wspólne doświadczenia